Çeşitli popülasyonlarda kan basıncı

Kültürel tecrid içinde yaşayan çok az sayıda insan haricinde, hipertansiyon tüm toplumlarda sık görülür ve yaygındır. Amazon nehri havzasında yaşayanlar gibi bir avuç’’hipertansiyonsuz’’ birkaç toplumda erişkin hayatta yaşlanmayla kan basıncı yükselmez. Geri kalan tüm popülasyonlarda, aralarında önemli sıklık farkları bulunmakla birlikte, yaşlanmaya parelel biçimde hipertansiyona oldukça sık rastlanır. Hipertansiyonda bölgesel değişkenliğin nedenleri iyi bilinmemektedir. Üstelik, uluslar arası çerçevede hipertansiyonun prevalansını standart biçimde özetleyen veritabanları da oluşturulmamıştır. Yeryüzünde ekvatordan uzaklaştıkça hipertansiyonun sıklaşması, muhtemelen ekonomik kalkınma ve sanayileşme sürecini, diğer bir değişle lokal sosyokültürel etkenleri yansıtmaktadır.

Türk halkında kan basıncının dağılımı

Ülkemizin bir, iki büyük şehrinin bazı semtlerinde daha önce yapılan birkaç tarama dikkate alınmazsa, kan basıncının dağılımı ve hipertansiyon prevalansı konusunda tüm erişkinlerimiz için geçerli sayılabilecek sonuçları, ilk defa rastgele örneklem yöntemi uygulanan, TEKHARF Çalışması sağlamıştır. 1990’da 59 yerleşim biriminde başlatılan ve iki kan basınç ölçümünün ortalamasının alındığı bu çalışmada (41), 1995 (42) ve 1998 yıllarında aynı kohort izlenmiş ve böylece halkımızda kan basıncı dağılımının zaman içerisindeki seyrine ilişkin bilgi edinilmiştir. Ayrıca, sistolik ve diyastolik basınçla bazı diğer risk faktörlerinin ve de koroner koroner kalp hastalığı morbiditesinin bağıntıları incelenmiştir (43).

Cinsiyet ve yaş gruplarına göre hipertansiyon prevalansı

Toplam 34 milyon tahmin edilen 20 yaş ve üzerindeki Türk erişkinlerinden - 5 milyon erkek ve 6 milyon kadın olmak üzere - 11 milyonu standart tanımlama ile hipertansiyonlu sayılmaktadır (43). Bu tanım içine tansiyonu normale inmiş olsa bile - antihipertansif ilaç kullananların hepsi girdiği gibi kan basıncı sistolik ? 140 ve/veya diyastolik ?90 mmHg bulunanlar girmektedir. Bu tahmine göre, tüm erişkin erkeklerin %30’u kadınların %35’i yüksek tansiyona sahiptir.

Şekil1: Türk Erkek ve kadınında yaş guruplarına göre hipertansiyon prevalansı, 1998

Kan basıncının zaman içerisinde toplumumuzdaki gidişi

Erkeklerde ortalama kan basıncı

Sistolik basınç: 908 erkekte sistolik kan basıncının

yaş gruplarına göre ortalama değerleri Şekil-2’de grafik biçiminde özetlenmiştir. Yaş grupları 1990 yılındaki yaşı temsil etmekte, o taramadaki örneğin 30-39 yaş grubu 1998 yılında 39-47 yaşına ilerlemişti. 1990 yılında ortalama 121 mmHg olan sistolik basınç, 5 yıl sonra 2.3 mmHg artmış, 1998’de 128.7 mmHg’ya yükselmiştir. Bireylerin 8 yıl yaşlanmasının 4.5 mmHg artışa yolaçacağı öngörüldüğüne göre, yaşlanmadan arındırılan ortalama sistolik basınç erkeklerde 8 yılda net 3.2 mmHg yükselmiştir.

Diyastolik basıncın aynı erkek kohortunda yaş gruplarına göre ortalama değerleri yine Şekil-2’de izlenebilmektedir. 1990 yılında ortalama 77.2 mmHg olan diyastolik basınç, 5 yıl sonra 1.2 mmHg artmış, son taramada ise başlangıca göre 4.1 mmHg artışla 81.3 mmHg’ya yükselmiştir. Kohortun 8 yıl yaşlanması payı olarak 2.2 mmHg düşülünce, yaşlanmadan soyutlanan ortalana diyastolik basıncın erkeklerde 8 yılda net 1.9 mmHg yükseldiği söylenebilir.

Kadınlarda ortalama kan basıncı

Sistolik basınç: 930 kadında sistolik kan basıncının yaş gruplarına göre ortalama değerleri Şekil-3’de sunulmaktadır. 1990 yılında ortalama 125 mmHg olan sistolik basınç, 5 yıl sonra 5 mmHg artmış, 1998’de toplam 8.2 mmHg artışla 133.2 mmHg’ya yükselmiştir. Kadınların 8 yıl yaşlanmasının 7.2 mmHg artışa yol açacağı öngörüldüğüne göre, yaşlanmadan arındırılan ortalama sistolik basınç kadınlarımızda 8 yılda sadece 1 mmHg yükselmiştir.

Diyastolik basınç: Kadın bireylerin diyastolik basıncının yaş gruplarına göre ortalama değerleri yine Şekil-3’de grafik biçimde izlenebilmektedir. 1990 yılında 77.9 mmHg olan diyastolik basınç, 5 yıl sonra 2.1 mmHg artmış, son taramada ise başlangıca göre 4.9 mmHg artışla 82.7 mmHg’ya yükselmiştir. Kohortun 8 yıl yaşlanması payı olarak 3.4 mmHg düşülünce, yaşlanmadan soyutlanan ortalama diyastolik basıncın kadınlarda 8 yılda net 1.5 mmHg yükseldiği anlaşılır.

Antihipertansif tedavi uygulamasının yaygınlığı ve başarı oranı

Türk halkında kan basıncının başlıca belirleyici ve yansıtıcıları

Cinsiyet kan basıncını değişik toplumlarda farklı etkilemektedir. ABD’de her türlü etnik grupta erkekler, kadınlara göre, sistolik 6-7 mmHg, diyastolik 3-5 mmHg daha yüksek kan basıncına sahiptir. Diyastolik hipertansiyon sıklığı da tüm yaşlarda erkeklerde fazladır, oysa erkeklerde daha sık bulunan sistolik hipertansiyona, 60 yaşından itibaren kadınlarda daha sık rastlandığı bildirilmiştir (45). Kadınlarda kan basıncının menopoza bağlı olarak artışının nedeni iyi bilinmemekteyse de, östrojen eksilmesine, pitüiter hormonun aşırı çalışmasına, şişmanlamaya veya yaşlı kadınların tuza daha duyarlı olmasına bağlanmaktadır.

Hipertansiyonun tanımı: Arteriyel kan basıncının normal sayılan sınırların üstüne çıkmasına hipertansiyon denir. Anormal sayılması gereken kan basıncı düzeyi konusunda tartışmalar sürmektedir. Pickering (48) 1972 yılında normal ve anormal kan basıncı arasında bir sınır olmadığını, mortalite ve arteryel basınç ilişkisinin nicel olduğunu ve kan basıncı arttıkça prognozun kötüleştiğini belirtmiştir. Hipertansiyonun, inme, koroner kalp hastalığı gibi major komplikasyon risklerinde artışı beraberinde getiren kan basıncı yüksekliği olarak tanımlanması da mümkündür. Bugün sistolik kan basıncının 140 mmHg, diyastolik kan basıncının da 90 mHg veya üzerinde bulunması ya da kişinin antihipertansif ilaç kullanıyor olması hipertansiyon olarak tanımlanır (6,7).

Hipertansiyonun sınıflandırılması: Erişkinlerde kan basıncı derecesinin sınıflandırılması niteldir. Ancak, pratikte hekimlerin tedaviye yaklaşımına kolaylık sağlamak için kan basıncı derecelerinin dikkate alınması yararlıdır.

Kan basıncı düzeylerine göre sınıflandırma: JNC-VI raporunda (7) 18 yaş ve üstündeki erişkinlerin kan basınçları optimal, normal, yüksek-normal ve hipertansiyon olarak dört dereceye ayrılmıştır (Tablo 4). Buna göre optimal kan basıncı 120/80 mmHg ve normal kan basıncı da 135/85 mmHg değerinden düşüktür. Kan basıncı düzeyi 130-139/85-89 mmHg olduğunda yüksek-normal, bunun üzerindeki değerler de hipertansiyon olarak kabul edilmektedir. Hipertansiyon tanısı iki ya da daha fazla muayene sırasında iki ya da daha fazla ölçümün ortalamasına dayandırılmalıdır. Ek olarak, hipertansiyon da kan basıncı düzeylerine göre 3 evreye ayrılmıştır.

Bu sınıflandırma antihipertansif ilaç almayan ve akut olarak hasta olmayanlar için kullanılır. Sınıflandırmada sistolik ve diyastolik kan basınçları farklı sınıflara düşerse, kişinin kan basıncı durumunu değerlendirmek için daha yüksek olan kan basıncı derecesi dikkate alınmaktadır. Örnek olarak 160/92 mmHg evre 2 hipertansiyon ve 174/120 mm Hg da evre 3 hipertansiyon olarak sınıflandırılmaktadır. Sistolik kan basıncı 140-160 mmHg, diyastolik kan basıncı da 90 mmHg altında olduğunda sınırda izole sistolik hipertansiyondan, sistolik kan basıncı 160 mmHg ve üzerinde diyastolik kan basıncı 90 mmHg altında olduğu zaman da izole sistolik hipertansiyondan söz edilir.

Beyaz gömlek hipertansiyonu, doktor ofisinde ölçülen kan basıncının yüksek düzeylerde olmasına karşın, günün diğer saatlerinde evde veya klinik dışında ölçülen kan basıncının normal bulunması haline denir. İlk kez 1940’lı yıllarda tanımlanmasına rağmen ancak son yıllarda ambulatuar kan basıncının yaygın olarak kullanılmağa başlanmasından sonra tekrar gündeme gelmiştir. Beyaz gömlek hipertansiyonu deyimi ilk kez 1984 yılında kullanılmıştır. Son zamanlarda yapılan çalışmalarla bu tip hipertansiyonun oluşmasında doktordan başka faktörlerin de olabileceği göz önüne alınarak “izole ofis hipertansiyonu” teriminin kullanılmasını önerenler de vardır (49).

Bir kişide bu tanıyı koymak için doktor ofisinde onar dakika ara ile en az iki kez ölçülen kan basıncının sistolik 140 mmHg’dan, diyastolik kan basıncının 90 mm Hg dan yüksek olmasına karşın, ofis dışında ölçülen kan basınçlarının < 140/90 mm Hg olması veya ambulatuar kan basıncı ölçümlerinde 125/80 mmHg’nın altında değerler elde edilmesi gerekir (7). Hemen hatırlanması gereken bir nokta da ambulatuar kan basıncı ölçümlerinde ilk saatlerde “beyaz gömlek etki” sinin görülebileceğidir (50).

Popülasyonda beyaz gömlek ensidansının ne kadar olduğuna ait değişik veriler verilmektedir. Türkiye’de yapılan bir çalışmada, bu oran kadınlarda %23, erkeklerde %12 civarında bulunmuştur (51).

Prognoz hakkında da farklı görüşler vardır. Bazı araştırıcılar olayı tamamen selim olarak yorumlarken bazıları ise, hipertansiyonda görülebilecek organ hasarlarının veya komplikasyonların daha az oranda da olsa görülebileceğini, dolayısı ile tamamen selim bir olay olmadığını savunmaktadırlar (52).

Bu olguların tedavisi için görüşler de farklıdır, olayı selim olarak gören araştırıcılar antihipertansif tedavi önermezlerken, bazı grup araştırıcılar ise tedavinin gerekli olduğunu vurgulamaktadırlar. Tedaviye karar verirken risk profilinin incelenmesi ve organ hasarının varlığının olup olmadığını araştırıp ona göre karar verilmesi en doğru seçenek olacaktır (7).